Giữa không gian núi đá vôi hùng vĩ của Non nước Cao Bằng, làng giấy bản Dìa Trên vẫn lặng lẽ gìn giữ một nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Từ những tờ giấy mộc mạc phục vụ đời sống tín ngưỡng của người Nùng An, giấy bản Dìa Trên ngày nay đang từng bước trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch độc đáo, mang đến cho du khách những trải nghiệm đặc sắc về bản sắc và đời sống cộng đồng miền non nước…
Từ dấu ấn văn hóa…
Nép mình trong thung lũng xanh dưới chân những dãy núi đá vôi hùng vĩ của xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng, xóm Dìa Trên từ lâu được biết đến là nơi lưu giữ nghề làm giấy bản truyền thống của đồng bào Nùng An. Trải qua bao thế hệ, những tờ giấy bản mộc mạc, giản dị không chỉ phục vụ đời sống tín ngưỡng mà còn gắn bó sâu sắc với đời sống văn hóa, tâm linh của cộng đồng.
Trong đời sống truyền thống, giấy bản được sử dụng để chép gia phả, viết chữ Nôm và phục vụ các nghi lễ tâm linh. Mỗi tờ giấy là kết tinh của sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm lâu đời của người làm nghề. Từ việc lựa chọn nguyên liệu, giã vỏ cây, đến phơi giấy, tất cả đều được thực hiện hoàn toàn bằng thủ công. Không chỉ là vật dụng phục vụ sinh hoạt, giấy bản còn lưu giữ những tri thức dân gian và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Nùng An, được trao truyền qua nhiều thế hệ như một phần di sản quý giá của vùng đất miền biên viễn.
Tuy nhiên, cũng như nhiều làng nghề truyền thống khác, nghề làm giấy bản ở Dìa Trên từng trải qua giai đoạn trầm lắng. Trong nhiều năm, hoạt động sản xuất chủ yếu diễn ra nhỏ lẻ vào mùa nông nhàn, sản phẩm đơn giản và phần lớn chỉ phục vụ nhu cầu trong cộng đồng địa phương. Việc thiếu định hướng phát triển, chưa xây dựng được thương hiệu, cùng với hạn chế về hạ tầng khiến tiềm năng của làng nghề chưa được khai thác hiệu quả. Không ít người lo ngại rằng, nếu không có những hướng đi mới, nghề làm giấy bản có thể dần mai một theo thời gian…
…Đến sản phẩm du lịch độc đáo
Nhận thấy giá trị văn hóa đặc sắc của nghề làm giấy bản trong không gian di sản địa phương, từ năm 2021, Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng đã phối hợp với chính quyền địa phương tiến hành khảo sát, đánh giá tiềm năng của làng nghề Dìa Trên. Trên cơ sở đó, làng nghề được đưa vào tuyến du lịch phía Đông của Công viên địa chất “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên”. Việc trở thành một điểm đến trên tuyến du lịch của Công viên địa chất đã mở ra hướng phát triển mới cho làng nghề. Từ một ngôi làng còn ít được biết đến, Dìa Trên dần trở thành điểm tham quan hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước, đặc biệt là những người yêu thích khám phá văn hóa bản địa và các nghề thủ công truyền thống.
Song song với việc kết nối phát triển du lịch, nhiều hoạt động hỗ trợ cộng đồng cũng được triển khai như tập huấn về phát triển du lịch bền vững theo tiêu chí của UNESCO, hướng dẫn cải thiện cảnh quan môi trường, xây dựng hình ảnh làng nghề thân thiện với du khách.
Các bảng thông tin tham quan, tủ trưng bày sản phẩm và hòm quỹ bảo vệ môi trường được lắp đặt, góp phần tạo diện mạo mới cho làng nghề, đồng thời nâng cao ý thức cộng đồng trong việc gìn giữ môi trường và cảnh quan.
Nhiều hoạt đông thiết thực đã được triển khai tại làng Dìa Trên như lắp đặt bảng thông tin tham quan làng nghề, xây dựng tủ trưng bày sản phẩm, cũng như đặt hòm quỹ bảo vệ môi trường làng nghề. Những hoạt động này không chỉ góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường mà còn tạo diện mạo mới cho làng nghề, giúp Dìa Trên từng bước trở thành điểm đến du lịch cộng đồng hấp dẫn trong vùng Công viên địa chất. Không dừng lại ở việc hỗ trợ hạ tầng và nâng cao nhận thức cộng đồng, Ban Quản lý Công viên địa chất Non nước Cao Bằng còn đóng vai trò cầu nối, giúp người dân tiếp cận với những kinh nghiệm và mô hình phát triển làng nghề hiệu quả. Thông qua việc kết nối với các tổ chức và doanh nghiệp tại một số địa phương, người dân Dìa Trên có cơ hội học hỏi thêm kỹ thuật sản xuất giấy chất lượng cao cũng như cách thức phát triển sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.
Từ những tờ giấy bản vốn chỉ phục vụ đời sống tín ngưỡng, người dân Dìa Trên đã bắt đầu sáng tạo ra nhiều sản phẩm mới có tính ứng dụng cao như sổ tay, bưu thiếp, quạt giấy, tranh trang trí, túi đựng quà hay các sản phẩm lưu niệm. Không chỉ lưu giữ nét mộc mạc truyền thống, mà còn mang hơi thở sáng tạo trong dòng chảy đời sống hôm nay.
Bên cạnh đó, sản phẩm giấy bản cũng được quảng bá tại các hội chợ, điểm du lịch và trong mạng lưới đối tác của Công viên địa chất, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ và nâng cao giá trị của làng nghề.
Đối với du khách, trải nghiệm tại làng giấy bản Dìa Trên không chỉ là hành trình tham quan mà còn là cơ hội được trực tiếp tham gia vào các công đoạn làm giấy như giã bột, seo giấy hay phơi giấy. Qua đó, du khách có thể cảm nhận rõ hơn sự tỉ mỉ, công phu của nghề thủ công truyền thống cũng như hiểu thêm về đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương.
Sức sống mới của làng nghề truyền thống
Một điểm đáng chú ý trong quá trình phát triển của làng nghề Dìa Trên là sự tham gia ngày càng tích cực của thế hệ trẻ. Trên nền tảng kế thừa kỹ thuật làm giấy từ cha ông, lớp trẻ còn chủ động sáng tạo trong thiết kế sản phẩm và quảng bá hình ảnh làng nghề tới du khách, góp phần mang lại sức sống mới cho nghề truyền thống.
Ngày nay, sự kết hợp giữa bảo tồn nghề thủ công truyền thống và phát triển du lịch cộng đồng đang mở ra những cơ hội mới cho người dân Dìa Trên. Thu nhập từ nghề làm giấy cùng các hoạt động dịch vụ du lịch đã góp phần cải thiện đời sống của người dân, đồng thời tạo động lực để họ tiếp tục gìn giữ nghề truyền thống.
Từ một nghề thủ công gắn với đời sống tín ngưỡng, giấy bản Dìa Trên hôm nay đang từng bước trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch đặc sắc của Cao Bằng. Mỗi tờ giấy không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là câu chuyện văn hóa của cộng đồng người Nùng An được lưu giữ qua nhiều thế hệ, góp phần gìn giữ bản sắc và thúc đẩy phát triển bền vững trong không gian Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
Nguyễn Quốc Trung ( theo TITC)
